Arhivska gradja

Arhivska građa

Arhivska građa, koja se čuva u Arhivu Srbije i Crne Gore, pripada fondovima:

centralnih državnih organa i ustanova, centralnih organa političkih partija i drugih organizacija i stručnih i drugih udruženja Kraljevine Jugoslavije;
centralnih političkih organa narodnooslobodilačkog pokreta, organa vlasti i uprave i političkih i drugih organizacija Jugoslavije iz vremena narodnooslobodilačkog rata;
saveznih organa i organizacija Jugoslavije od Drugog svetskog rata do stvaranja Savezne Republike Jugoslavije, a koja je nastala u radu državnih organa, ustanova, organizacija i zajednica osnovanih za ostvarivanje funkcije federacije.

Celokupna arhivska građa u Arhivu čuva se, sređuje i obrađuje u okviru fondova, odnosno prema izvornim arhivskim skupinama - stvaralaca arhivske građe, poštujući princip provenijencije.

U Arhivu Srbije i Crne Gore čuva se 777 fondova - zbirki u količini oko 22000 dužnih metara građe.

Arhivska građa iz perioda Kraljevine Jugoslavije

Fondovi iz perioda Kraljevine Jugoslavije, kod sređivanja i obrade u Arhivu imali su prioritet, s obzirom na njihovu dospelost za korišćenje, najveći broj njih je arhivistički obrađen sa urađenim informativnim sredstvima.

Kod jednog broja fondova iz ovog perioda koji su celovitije sačuvani, pri sređivanju zadržan je princip prvobitnog reda dokumenata unutar fondova koji je uspostavljen u registraturi njenog stvaraoca. Informativna sredstva za ove fondove su administrativne knjige.

Kod fondova, čija je arhivska građa fragmentarno sačuvana, sređivanje i obrada arhivske građe rađena je u Arhivu poštujući, gde je to bilo moguće, organizacionu strukturu stvaraoca arhivske građe ili njegove funkcije i nadležnosti koje su rekonstruisane na osnovu sačuvane građe i propisa kojima su osnivani organi i organizacije i kojima je preciziran njihov delokrug rada. Za te fondove urađena su informativna sredstva - inventari sa pratećim aparatom (istorijskom beleškom, indeksima i sl.) u kojima se, negde detaljnije a negde sumarnije, otkrivaju sadržaji arhivske građe ali i upućuje istraživač do konkretnog dokumenta u fondu.

Jedan broj fondova iz ovog perioda, u fazi je sređivanja i obrade, ali elementarni podaci o fondu i građi su urađeni i dostupni korisnicima.

Iz perioda Kraljevine Jugoslavije sačuvano je 145 fondova ili delova fondova u količini od 4963 dužnih metara građe. Sadržajno najznačajniji fondovi su arhivistički obrađeni jer se vodilo računa o potrebama nauke i korisnika. Informativna sredstva za fondove iz ovog perioda su: inventari, regesta, kartoteke, popisi ili administrativne knjige, zavisno od načina i stepena sređenosti arhivske građe. Broj fondova i količina arhivske građe iz ovog perioda, bila bi nesumljivo veća da ratna razaranja u Drugom svetskom ratu nisu ostavila vidne tragove i na ovom delu našeg kulturnog nasleđa. Ovome treba dodati i sistematsko odnošenje odabrane arhivske građe od strane okupatora. Danas ne možemo govoriti o količini uništene ili nestale arhivske građe, iskazujući to brojem fascikli ili u dužnim metrima, jer o tome ne postoje precizni podaci, ali težina uništenja ili odnošenja arhivske građe, shvatljiva je kada se kaže da je i u 145 sačuvanih fondova Kraljevine Jugoslavije samo mali broj ima celovito sačuvanu arhivsku građu. Većina fondova je nekompletna, dok su neki sačuvani samo u fragmentima. Kao eklatantan primer gotovo kompletno nestalog fonda je fond Ministarskog saveta, odnosno Vlade KJ, koji je formiran u Arhivu od delova dokumenata koji su sakupljeni u arhiv i našli se u drugim fondovima. S obzirom na značaj fonda i njegovo mesto u hijerarhiji državne vlasti, gubitak je neprocenjiv. Bitno je istaći i fragmentarnost arhivske građe Političkog odeljenja MIP-a KJ, koji je po svojoj funkciji trebao da sadrži najznačajniju arhivsku građu tog resora itd. I pored nekompletnosti arhivske građe iz perioda KJ, fondovi centralnih organa vlasti i državne uprave u oblasti unutrašnje i spoljne politike, finansija, privrede, zdravstva, prosvete, kulture, socijalne politike, pravosuđa, bankarstva i dr. predstavljaju dragocene i nezaobilazne izvore za proučavanje istorije KJ.
Januara 2000. godine izdat je "Vodič kroz fondove Kraljevine Jugoslavije" koji sadrži osnovne informacije o svim fondovima iz perioda Kraljevine.

Arhivska građa iz perioda socijalističke Jugoslavije

Fondovi saveznih organa i organizacija socijalističke Jugoslavije, su najbrojniji i sa najvećom količinom arhivske građe. Arhivska građa fondova ovog perioda takođe nije u celini sačuvana, a preuzimana je u Arhiv često u nesređenom stanju. Rezultat takvog stanja arhivske građe posledica su, kao i u ostalom i kod velikog broja drugih država, nebriga administracije koja stvara arhivsku građu i koja je brižljivo odlaže i čuva dok je ona u upotrebnoj vrednosti stvaraoca, a aspekt njenog istorijskog značaja, često, biva zanemaren u nepreglednoj traci obavljanja tekućih operativnih poslova.

U Arhivu iz ovog perioda čuva se 579 fondova ili delova fondova u količini oko 16800 dužnih metara građe.

Arhiv, kada su u pitanju fondovi ovog perioda, prioritet sređivanja i obradi dao je onim fondovima čija je arhivska građa zakonski dospela za korišćenje.

Principi sređivanja i obrade fondova iz ovog perioda, takođe su različiti a njihova primena je uslovljena: kompletnošću građe; količini bezvrednog registraturskog materijala, koji treba izdvojiti jer ne predstavlja arhivsku građu za trajno čuvanje; sistemom kancelarijskog poslovanja stvaraoca arhivske građe, posebno sistemom arhiviranja i dr.

Arhivistički posmatrano stanje fondova u Arhivu, iz ovog perioda, nije zadovoljavajuće jer veliki broj fondova nije arhivistički obrađen, nisu urađeni inventari ali, uglavnom, postoje za najveći broj fondova privremeni sumarni popisi koji istraživačima omogućavaju korišćenje, ali svakako uz veći napor i dugotrajnije istraživanje.

Iako je arhivska građa iz ovog perioda po broju fondova i količini obimna, sačuvanost građe, naročito do 1953. godine, nije zadovoljavajuća. Tako npr. fond Vlade FNRJ, koji bi morao da sadrži obimnu arhivsku građu političkog, upravnog i izvršnog karaktera od velikog istorijskog značaja, on sadrži arhivsku građu drugorazredne vrednosti i značaja. Pored ostale građe u fondu nedostaju zapisnici i materijali sa sednica Vlade. Slično je stanje i sa nekim drugim značajnijim fondovima.
Sačuvana arhivska građa koja se nalazi u Arhivu u okviru fondova iz ovog perioda, svedoči o društveno - ekonomskm razvitku i preobražaju zemlje. Na osnovu ovih izvora moguće je sagledati konstituisanje nove Jugoslavije, izgradnju novog ustavnog poretka, obnovu ratom porušene zemlje, planski period izgradnje privrede, razvoj samoupravljanja i dr.

Arhivska građa ličnih fondova i zbirki

Pored arhivske građe fondova iz perioda Kraljevine Jugoslavije i socijalističke Jugoslavije, značajna arhivska građa u Arhivu nalazi se u okviru ličnih fondova i zbirki.

U Arhivu se nalazi 53 ličnih fondova - zbirki sa oko 140 dužnih metara arhivske građe.

Lični fondovi i zbirke nastali su radom istaknutih političkih, kulturnih, javnih i drugih ličnosti i sadrže dragocena dokumenta za izučavanje istorije Jugoslavije a takođe su izvanredna dopuna mnogim nekompletnim fondovima naročito iz perioda Kraljevine Jugoslavije.

Najznačaniji lični fondovi i zbirke su npr. Jovana Jovanovića - Pižona, Milana Stojadinovića, Save Kosanovića, Dragoljuba Jovanovića, Vojislava Jovanovića - Maramboa i dr.

I pored deficitarnosti arhivske građe velikog broja fondova centralne državne uprave iz perioda Kraljevine Jugoslavije kao i fondova socijalističkog perioda, arhivska građa koja se čuva u Arhivu predstavlja prvorazredan, neiscrpan i nezaobilazan izvor za naučna i druga istraživanja celokupnog političkog, društvenog, privrednog i kulturnog života Jugoslavije