Osnovne informacije o Arhivu Srbije i Crne Gore
 
Osnivanje, status i delokrug Arhiva

Arhiv Srbije i Crne Gore, pod ovim imenom postoji od 2003. godine, nakon stvaranja državne zajednice Srbija i Crna Gora, kao institucija koja je nastavila da obavlja poslove Arhiva Jugoslavije. 

Prvu inicijativu za osnivanje Arhiva jugoslovenske države stvorene 1918. godine i donošenje zakona, kojim bi se regulisala nadleležnost i delatnost, dao je Odbor Državnog Arhiva u Beogradu (sadašnjeg Arhiva Srbije) 1922. godine. 

Priprema i rad na projektu zakona trajali su do 1935. godine, ali do donošenja zakona nije došlo, pa je osnivanje Arhiva ostalo kao ideja.

Nakon Drugog svetskog rata, 1950. godine, donet je Opšti zakon o državnim arhivama. Ovim zakonom osnovan je Arhiv pod nazivom DRŽAVNA ARHIVA FNRJ. Od tada je Arhiv nekoliko puta menjao ime.

Neposredna primena saveznih propisa i Opšteg zakona o državnim arhivama bili su od posebnog značaja za sistematsko prikupljanje arhivske građe. Državna arhiva FNRJ sa sedištem u Beogradu, radila je pod nadzorom Ministarstva za nauku i kulturu vlade FNRJ, odnosno Saveta za nauku i kulturu Vlade FNRJ, a tokom 1953. godine kao samostalni savezni organ pod nazivom DRŽAVNI ARHIV FNRJ. Opšti zakon o državnim arhivama regulisao je ne samo osnivanje Državnog Arhiva FNRJ nego i državnih arhiva narodnih republika i drugih arhiva u zemlji. 

Savezna skupština 1964. godine donosi Zakon o Arhivu Jugoslavije. Od tada Arhiv  nosi naziv Arhiv Jugoslavije. Zakonom je propisano da Arhiv: evidentira, prikuplja, sređuje, obrađuje, održava, po potrebi objavljuje i daje na korišćenje arhivsku građu od posebnog interesa za federaciju. 

Arhivska građa od posebnog interesa je: arhivska građa centralnih državnih organa, centralnih ustanova i centralnih organa društveno-političkih i drugih organizacija Kraljevine Jugoslavije; arhivska građa organa federacije, organizacija osnovanih za vršenje poslova iz nadležnosti federacije; saveznih organa; društveno-političkih i drugih organizacija, kao i arhivska građa građansko-pravnih lica i pojedinaca čija je delatnost od opštejugoslovenskog interesa. Po ovom zakonu Arhiv Jugoslavije imao je status ustanove u oblasti kulture, a nadzor nad zakonitošću rada imao je nadležni savezni organ.

Novi zakon o Arhivu Jugoslavije donet je 1973. godine koji je, u okviru statusnih pitanja, predviđao da Arhiv Jugoslavije ima status ustanove osnovane radi obavljanja poslova od interesa za ostvarivanje funkcija organa federacije. Nadzor nad zakonitošću rada Arhiva Jugoslavije obavljao je Savezni sekretarijat za pravosuđe i opštu upravu. U pogledu prava i obaveza Arhiva, u odnosu na arhivsku građu, Zakon je predviđo da Arhiv: prikuplja, čuva, sređuje, obrađuje, održava, objavljuje i daje na korišćenje arhivsku građu nastalu u radu centralnih državnih organa i ustanova, centralnih organa političkih partija i drugih organizacija i stručnih i drugih udruženja Kraljevine Jugoslavije; evidentira, odabira, prikuplja, sređuje, obrađuje, održava, čuva, objavljuje i daje na korišćenje arhivsku građu koja je nastala u radu organa federacije i ustanova osnovanih radi vršenja poslova od interesa za ostvarivanje funkcija organa federacije, kao i centralnih organa društveno-političkih i drugih organizacija i udruženja građana na nivou federacije. 

Zakonom o izmenama i dopunama Zakona o Arhivu Jugoslavije, donet 1976. godine, propisano je da nadzor nad zakonitošću rada Arhiva vrši Savezni komitet za nauku i kulturu. 

Zakonom o organizaciji i delokrugu saveznih organa uprave i saveznih organizacija, koji je donela Skupština SFRJ 1978. godine, Arhiv Jugoslavije dobio je status savezne organizacije i ušao u strukturu savezne uprave i kao savezni organ uprave vršio upravne, stručne i druge poslove iz okvira prava i dužnosti federacije, zavisno od delokruga utvrđenog Zakonom. 

Skupština SFRJ, 1986. godine, donela je Zakon o arhivskoj građi federacije, koji je precizno i celovito regulisao status Arhiva Jugoslavije (kao savezne organizacije) i pitanja: šta se smatra arhivskom građom federacije; koji subjekti stvaraju arhivsku građu federacije; prava i obaveze tih subjekata prema arhivskoj građi; prava i obaveze Arhiva Jugoslavije prema tim subjektima, uključujući i obavezu primene stručne metodologije rada na arhivskoj građi vodeći računa o dotadašnjim vlastitim i svetskim iskustvima i dostignućima u arhivističkoj teoriji i praksi. 

Donošenjem Ustava Savezne Republike Jugoslavije i Ustavnog zakona za sprovođenje Ustava Savezne Republike Jugoslavije 1992. godine, prema dinamici utvrđenoj za usaglašavanje propisa SFRJ sa Ustavom SRJ, marta 1998. godine donet je Zakon o arhivskoj građi Savezne Republike Jugoslavije. U skladu sa tim Zakonom i podzakonskim propisima koje je donela Savezna vlada, Arhiv je nastavio rad kao organizacija savezne uprave sa nadležnostima koji su se u najvećem delu bazirali na dotadašnjim propisima.

Savezna Republika Jugoslavija prestala je da postoji februara 2003. godine kada je osnovana državna zajednica Srbije i Crne Gore. Prema Zakonu o sprovođenju Ustavne povelje državne zajednice Srbija i Crna Gora od 4. februara 2003. godine, Arhiv Jugoslavije nastavio je da obavlja poslove, do definisanja njegovog konačnog statusa, u skladu saveznim zakonom i drugim saveznim propisima kojima je do tada regulisana njegova delatnost.

 


Organizacioni razvoj

Organizacija Arhiva Srbije i Crne Gore, odnosno njegova unutrašnja organizaciona struktura, pratila je, razvijala se i usavršavala paralelno sa razvojem potreba i mogućnosti za zaštitom arhivske građe na nivou države. Na taj razvoj uticale su promene statusa Arhiva, proširivanje njegovih funkcija, povećavanje količine arhivske građe, kao i osavremenjavanje i usavršavanje tehnologije rada na arhivističkim poslovima. 

Od osnivanja Arhiva 1950-1959. godine, karakteristika njegove organizacije odražavala je i usklađivala se sa prioritetnim zadacima koji su bili vezani prevashodno za pronalaženje, evidentiranje, prikupljanje i sređivanje arhivske građe za koju je bio nadležan Arhiv. Ovaj period pratili su i ozbiljni kadrovski problemi, kako u pogledu broja kadra tako i u pogledu njegove stručne osposobljenosti za arhivističke poslove. 

Savezno izvršno veće, 1959. godine, donosi prvi akt kojim se ustanovljava organizaciona struktura Arhiva. On je značajan ne samo po tome što je prvi akt koji je ustanovio državni organ, nego i po tome što se njime u Arhivu uspostavlja poseban organizacioni deo vezan za informisanje o arhivskoj građi. To je bio pokazatelj da je Arhiv u dotadašnjem periodu uspeo da obavi veliki broj stručnih arhivističkih poslova na građi, koja se sada nalazi u stanju koje obezbeđuje njeno korišćenje i detaljnije informisanje o fondovima i zbirkama. 

Sledeći akt o organizaciji donet je 1965. godine, kada Arhiv utvrđuje svoju organizaciju. Ona je znatno složenija od prethodnih i ima profilisane organizacione delove, u kojima su locirani određeni stručni poslovi. Ova organizacija predviđa poseban organizacioni deo koji se odnosi na zaštitu arhivske građe van Arhiva, otvara se kao radna jedinica biblioteka. Sređivanje i obrada arhivske građe odvija se u dva posebna organizaciona dela vezana za periodizaciju iz koje potiču fondovi. 

Nova organizacija usledila je 1973. godine, posle donošenja Zakona o Arhivu, gde se prvi put osniva deo za posebnu zaštitu arhivske građe i nešto izmenjena organizaciona struktura u oblasti sređivanja i obrade arhivske građe. Periodizacija nastanka fondova ne uzima se kao osnov organizacije, nego njihova delatnost. U okviru zajedničkih službi formira se posebna jedinica za arhivske objekte i opremu, kao i za tehničke poslove i celokupno obezbeđenje. 

Organizacijom od 1978. godine, kada Arhiv ponovo ulazi u strukturu savezne uprave, poslovi su organizovani unutar dva sektora. Jedan obuhvata arhivističke poslove a drugi pokriva pravnu i tehničku zaštitu arhivske građe. Uvode se niže organizacione jedinice – odseci, koji prate stručne procese rada na arhivskoj građi i ostale poslove iz delatnosti Arhiva. 

Organizacija Arhiva iz 1979. i 1980. godine prvi put, kao poseban organizacioni deo predviđa grupu za naučno-istraživački rad. Sređivanje i obrada arhivske građe odvijali su se u okviru organizacionih jedinica koje su formirane zavisno od delatnosti stvaralaca fondova i zbirki. 

Dalje promene organizacije Arhiva (do 2000. godine) omogućile su da veliki broj poslova bude, kadrovski i tehnički, savremeno organizovan. 

Organizacija Arhiva iz 2000. godine predviđa dva sektora: Sektor za nadzor, zaštitu, sređivanje, obradu i korišćenje arhivske građe i Sektor za primenu informacionih tehnologija, publikovanje arhivske građe, kulturno-prosvetnu delatnost i međunarodnu saradnju. Pored sektora postoji i Odeljenje za pravne i opšte poslove. Unutar ove globalne organizacije, postoje i niže organizacione jedinice u kojima su locirani određeni stručni poslovi.

 U 2003. godini donosi se prvi akt o organizaciji Arhiva u okviru državne zajednice Srbija i Crna Gora. Poslovi se izvršavaju u tri sektora, koji su osnovne organizacione jedinice, i to: Sektor za zaštitu arhivske građe, informisanje i korišćenje; Sektor za sređivanje i obradu arhivske građe; i Sektor za primenu informacionih tehnologija i tehničku zaštitu arhivske građe. Unutar svakog sektora postoje po dve niže organizacione jedinice - pet odeljenja i jedan referat. Van sektora je Odeljenje za pravne, materijalno-finansijske i opšte poslove. Bitna karakteristika ove organizacione strukture Arhiva počiva na: precizno utvrđenim delatnostima Arhiva; poslovima i zadacima čije izvršavanje podrazumeva odgovarajuću metodologiju rada i odgovarajuće kadrove; zaokruženom tehnološkom procesu određenog stručnog posla, odnosno zadatka i koheretnosti i međusobnoj povezanosti organizacionih delova koji maksimalno obezbeđuju efikasnost rada Arhiva u celini.

Osnovne informacije|Delatnost Arhiva|Arhivska građa|Korišćenje građe|Izdavačka delatnost|Međunarodna saradnja|Mala izložba dokumenata|Zanimljive lokacije|Časopis